Những con người đang ghi lại từng pha bóng tại Opta

bởi Tùng Trần ·

Bài viết được dịch lại từ bài gốc của tác giả Carl Bialik tại trang Five Thirty Eight Sports

*******************

Với mỗi cú click-và-kéo chuột, những tín đồ bóng đá trẻ tuổi đang dần dần đặt nền móng cho việc thống kê dữ liệu – điều giúp thay đổi cách chơi, theo dõi cũng như phân tích bóng đá.

Opta và Prozone nằm trong số các công ty đưa số liệu bóng đá đi từ những thông số sơ khai như số bàn thắng và số lần cản phá tới thế giới của tỉ lệ chuyền chính xác, số lần chạm bóng khi phòng ngự, tỉ lệ tranh chấp bóng bổng thành công, tỉ lệ tắc bóng thành công, v.v. Máy quay không thể xử lý được hết các số liệu, và vì lý do đó, các công ty cần sự giúp đỡ của con người. Những nhân viên Opta hay Prozone ngồi xem các trận đấu và ghi lại các sự kiện hầu hết còn khá trẻ, đều là nam giới, chủ yếu làm công việc này vào thời gian rảnh rỗi như một công việc phụ (second job).

Công việc của họ là giúp phát triển các thông số cấp cao (advanced stats) giúp đánh giá đúng giá trị của một cầu thủ – dù không ghi được nhiều bàn nhưng đóng góp không ít vào mỗi bàn thắng bằng việc tung ra những đường chuyền chính xác hay giành chiến thắng trong các pha tranh chấp tay đôi. Các đội bóng dùng những thông số cấp cao để quyết định xem nên mua cầu thủ nào hay chọn ai trong đội hình xuất phát. Còn các CĐV, dù thích hay không thích thì họ ngày càng đọc và nghe nhiều hơn về những con số gắn liền với bóng đá – thứ mà trước đây không hề quen thuộc với họ.

Tháng trước, tôi được tới thăm trụ sở tại phía Nam London của Opta và theo dõi hoạt động của họ khi các trận đấu diễn ra. Tôi đứng giữa hàng từng hàng các thanh niên với những cặp mắt dính chặt vào màn hình máy tính để không bỏ sót bất kì sự kiện nào trên sân. Thi thoảng họ xem lại một tình huống quay chậm ở một màn hình khác để chắc chắn họ không làm sai, đồng thời vẫn theo dõi trận đấu đang diễn ra ở màn hình chính. Người giám sát trận đấu lúc thì ngồi xem đội bóng mà anh ta yêu thích thi đấu, lúc thì di chuyển xung quanh và kiểm tra xem các bàn thắng có được thống kê một cách chính xác hay không. Còn công việc của bộ phận truyền thông là biến những con số – từ 1,600 đến 2,000 sự kiện cho mỗi trận đấu – trở thành những thông tin thú vị và gửi cho khách hàng. Những thông tin kể trên có thể được các bình luận viên trên TV sử dụng ngay ở trong và sau trận đấu.

Trong thống kê số liệu bóng đá, các nhóm dữ liệu lớn được xây dựng từng bước bằng nỗ lực, cảm xúc và lựa chọn riêng của từng người thu thập thông tin. Mỗi năm, khoảng 350 nhân viên bán thời gian (part-time) tại London và sáu cơ sở của Opta tại các nước châu Âu, Bắc Mỹ và Nam Mỹ ghi lại từng đường chuyền, từng cú đánh đầu và từng cú sút từ các trận đấu trực tiếp hoặc qua băng hình, với con số các trận đấu có thể lên tới 14,000. Trụ sở tại London sẽ thu thập số liệu cho tất cả 64 trận đấu của World Cup.

Ảnh: Daily Mail

Ảnh: Daily Mail

Opta cho rằng sự có mặt của phần mềm máy tính, các tiêu chuẩn và sự giám sát sẽ giúp khai thác một cách tốt nhất để khai thác tối đa khả năng đánh giá của con người, đồng thời hạn chế những bất lợi. Công ty này cho rằng những nhân viên thu thập số liệu chính là những người thu hút khách hàng (selling point). Tôi không phải là người đâu tiên được mời tới quan sát tại đây. Rất nhiều những khách hàng tiềm năng đã tới xem cách các nhân viên ở đây làm việc, và theo lời Giám đốc của Opta, ông Aidan Cooney thì: “Họ [các nhân viên] giúp thúc đẩy việc kinh doanh của công ty.”

Opta đã và đang cung cấp số liệu cho các đội bóng chuyên nghiệp, các đội tuyển quốc gia, các giải đấu lớn và các công ty truyền thông; đồng thời họ cũng là nhà cung cấp số liệu chính thức cho các giải VĐQG ở Anh, Tây Ban Nha và Đức.

Áo của Tebow và mũ của Yankees

Ngày tôi tới Opta là một hôm bận rộn một cách bất thường: Các đội bóng tại giải Ngoại hạng đang chơi trận đấu cuối cùng của mùa giải. Ngày hạ màn không được kịch tính như năm 2012: Manchester City gần như đã chắc chắn đẩy bay Liverpool trong cuộc đua đến ngôi vô địch, và hầu hết các suất dự Champions League và Europa League đều đã có chủ. Điều đáng mong đợi duy nhất là việc liệu Tottenham kết thúc mùa giải ở vị trí thứ sáu hay thứ bảy.

Đó cũng là trường hợp của Paul Pettitt, 31 tuổi, trợ lý phụ trách thu thập số liệu và cũng đồng thời là một CĐV của Tottenham. Anh ấy dành hai tiếng của trận đấu để vừa thu thập những số liệu của trận đấu giữa Tottenham và Aston Villa – khi mà Tottenham vươn lên dẫn trước, Paul nói rằng anh muốn có một trận thắng với khoảng cách 25 bàn để Spurs có thể có được vị trí thứ năm nhờ vào hiệu số bàn thắng – và vừa kiểm tra thông số của các trận đấu khác, ví dụ như bàn thắng sớm của Swansea có phải là một tình huống đập người hậu vệ hay không. Tất cả các sự kiện của trận đấu liên tục được gửi tới màn hình ở bàn làm việc của Paul, và khi một sự kiện tình huống quan trọng diễn ra, anh hội ý với nhân viên kĩ thuật ghi lại tình huống đó.

Đấy cũng là lúc những phút bù giờ đóng vai trò cực kì quan trọng trong công việc của người phân tích. Một màn ăn mừng kéo dài cho phép người ghi số liệu xem lại các bàn thắng và các sự kiện quan trọng của trận đấu, thường là dưới sự giám sát của Pettitt.

Công việc phần lớn vẫn chỉ xoay quanh việc ghi lại các đường chuyền. Các nhân viên của Opta ghi lại mỗi đường chuyền bằng cách kéo và thả chuột ở vị trí mà cầu thủ nhận được đường chuyền, sau đó đánh dấu tên cầu thủ nhận được bóng. Màn hình của họ có hình ảnh của một sân bóng ở phía sau và video của trận đấu chèn lên phía trên.

Điều khiến tôi thấy khó hiểu là hình ảnh trực tiếp của trận đấu không khớp với các vị trí trên sân bóng phía sau. Những người ghi lại hình ảnh phải nhả chuột ở một vị trí không liên quan tới vị trí thực của bóng. Nhưng không có ai gặp khó khăn gì ở việc này cả: Suy cho cùng, đây đã là trận đấu thứ 38 và cũng là trận cuối cùng của mùa giải rồi.

Opta xử lý thông số và gửi tới các trang web như Squawka. (Ảnh: Squawka)

Opta xử lý thông số và gửi tới các trang web như Squawka. (Ảnh: Squawka)

Mỗi trận trong số 10 trận có hai người phân tích, kèm theo một người kiểm tra. Mỗi người phân tích có một màn hình riêng và chỉ theo dõi các chuyển động của một đội bóng. Thi thoảng những người phân tích lại hỏi ý kiến về một tình huống của trận đấu – “Quả đấy có phải là tắc bóng không vậy?” là câu hỏi ở phút thứ tư trong trận đấu của Liverpool (Nó không phải là pha tắc bóng).

Tám năm trước, Opta thậm chí còn không ghi lại được số liệu trực tiếp – thứ mà bây giờ luôn luôn có trong các buổi bình luận. Pettitt thành lập Opta vào năm 2001, và công ty của anh lập tức loại bỏ hình thức thu thập số liệu bằng giấy-và-bút. Tuy nhiên họ khá là không may khi vẫn phải sống trong kỉ nguyên VCR. “Cùi chỏ của tôi cứ sau một thời gian là bị đau” vì phải tua đi tua lại quá nhiều, Pettitt kể.

Đội hình của một đội bóng càng “dị” thì càng khó để ghi lại một trận đấu. Một đội bóng có kỉ luật như Barcelona thì sẽ rất dễ để thu thập số liệu, Khalid Hussain, giám đốc phụ trách đào tạo (nhân viên mới) cho hay. Song anh cũng cực kì hứng thú với các thử thách mà các đội bóng đưa ra.

Ở thời đỉnh cao, Hussain ghi lại số liệu của 10 cho đến 15 trận mỗi tuần khi mùa giải Premier League diễn ra. Anh chủ yếu được giao theo dõi Arsenal, và anh cũng làm việc bốn tối mỗi tuần để ghi chép các trận đấu diễn ra trên khắp thế giới. Có lần anh làm tới sáu trận trong một ngày: “Sau đó tôi về nhà và cảm thấy cực kì tệ”, Hussain cho biết.

Những công việc tỉ mẩn như thế này đã thay đổi cách Hussain, giờ đã 33 tuổi, xem bóng đá. Anh “cực kì yêu thích” Arsenal, cho tới mức anh sẵn sàng xem một trận đấu của các Pháo thủ trước Stoke City thay vì xem Real Madrid đối đầu với Barcelona, một lựa chọn phải nói là cực kì hiếm hoi trong làng bóng đá. Khi anh nhập tên của một cầu thủ ở đầu này của sân và vài giây sau đó nhập tên của đúng cầu thủ ấy ở đầu kia của sân, Hussain đánh giá cao cầu thủ sẵn sàng di chuyển dọc sân vì đội bóng hơn là những cầu thủ ham hố rê dắt.

Anh cũng nhận ra rằng những suy nghĩ trước kia về thời lượng kiểm soát bóng không còn nhiều ý nghĩa nữa. “Làm ở đây hoàn toàn phá vỡ cái bong bóng suy nghĩ cũ của tôi,” Hussain nói. “Cầm bóng nhiều cũng không có ý nghĩa lắm đâu. Quan trọng là bạn phải làm gì với quả bóng.”

Hussain giờ đã chuyển lên làm giám sát, song thi thoảng anh cũng làm phân tích nếu như thiếu người. Hôm nay anh phải ghi lại trận thua 0-1 của Cagliari trước Chievo. Việc không thực sự quen với các cầu thủ cũng như đội bóng đòi hỏi Hussain phải xem lại các trận đấu trước của Cagliari để chuẩn bị.

Những người mà Hussain giám sát thường là các nam thanh niên tuổi từ 18 đến 24. (“Chúng tôi có hai bạn nữ ở Leeds và một bạn nữ khác ở Đức”, anh nói.) Họ yêu thể thao. Họ tạo một giải fantasy NFL dành cho cả văn phòng. Hết giờ làm thì họ về nhà và chơi điện tử. Hôm mà tôi tới quan sát, không ai mặc áo đấu bóng đá, song tôi có thấy một chiếc áo của Tim Tebow và một cái mũ Yankees.

Thi thoảng cũng có những tiếng reo hò từ các nhân viên phân tích. “Bạn sẽ phải rất cố gắng để kìm nén cảm xúc, nhưng nếu Liverpool ghi một bàn và Man City bị thủng lưới một bàn, bạn có thể nghe được một tiếng reo khẽ từ một CĐV của Liverpool, và một số tiếng chửi thề,” Pettitt cho biết.

Các ứng viên được kiểm tra về kiến thức bóng đá và sự kết hợp giữa tay và mắt khi sử dụng phần mềm thu thập số liệu của Opta. Họ sẽ phải đánh máy cực nhanh bằng tay trái mà không được nhìn vào màn hình. Các HLV có bằng hẳn hoi nhiều khi không có được kĩ năng này, trong khi những tay chơi PlayStation lại có. “Chúng tôi kiểm tra họ trong vòng năm tiếng và chọn ra những người giỏi nhất,” Hussain nói.

Lúc này thì các ứng viên còn lâu mới có thể sẵn sàng cho một trận đấu thật. Phải mất ít nhất một tháng để họ có thể tạo ra số liệu dùng được, thậm chí là khi lấy số liệu từ một trận đấu đã diễn ra. “Khi học việc thì họ sẽ phải làm đi làm lại cùng một trận đấu trong vòng hai đến ba ngày.”

Cooney, tổng giám đốc của Opta đã từng thử lấy số liệu của một trận đấu. “Mọi người đều hết sức ngạc nhiên. Nó hoàn toàn không thể, thực sự là không thể với một người như tôi. Nếu bạn không chơi PlayStation, coi như là bạn tiêu rồi.”

Opta có các nhân viên làm việc toàn thời gian để kiểm tra mọi tình huống ở các trận đấu, một công việc có thể kéo dài từ ba đến năm tiếng. Bù lại, việc phân tích trực tiếp của Opta đạt tỉ lệ nhận dạng chính xác các cầu thủ tới 99%.

Manchester City là một trong những khách hàng của Opta. (Ảnh: Opta)

Manchester City là một trong những khách hàng của Opta. (Ảnh: Opta)

Những người ghi chép trận đấu được xếp hạng dựa theo từng trận đấu, người nào làm tốt nhất sẽ được thưởng thêm. Điều này tạo ra không khí cạnh tranh và “giúp họ tập trung vào công việc,” theo như lời của Hussain. Hussain tự tin khẳng định rằng anh là một trong những người lấy số liệu giỏi nhất London, và cho biết anh cũng thường được gửi đi huấn luyện các nhân viên mới ở khu vực châu Âu.

Những bàn thắng chưa chắc chắn

Một trong những đối thủ của Opta là Prozone Sports; họ theo dõi các cầu thủ trên sân bằng cách sử dụng các camera và hệ thống nhận diện cầu thủ. Stewart Mairs, giám đốc phụ trách chi nhánh Bắc Mỹ của Prozone, cho biết hệ thống theo dõi quang học của họ – giống như hệ thống của SportVU dành cho NBA – hơn hẳn Opta một bậc. Hệ thống của họ tạo ra hàng triệu số liệu cho mỗi trận đấu.

Prozone, giống như Opta, cũng cần sự hiện diện của con người. Các camera của Prozone đôi lúc cũng gặp khó khăn trong việc nhận diện cầu thủ khi họ va chạm, hoặc không thể phân biệt được các tình huống quan trong của trận đấu. Do đó họ phải sử dụng con người, chủ yếu là các thực tập sinh hoặc sinh viên có hứng thú với bóng đá, Mairs cho biết. Giống như ở Opta, họ được giám sát và huấn luyện bởi những người quản lý có kinh nghiệm, và ở những trận cầu lớn thì họ được các nhân viên từng trải hơn trợ giúp.

Ảnh: Prozone Sports

Hệ thống camera tinh nhạy của Prozone (Ảnh: Prozone Sports)

Cooney cho biết Opta sử dụng một số thứ hoàn toàn khác biệt với việc theo dõi bằng camera. “Mọi người muốn nhìn thấy những phân tích. Điều này đỏi hỏi từng chi tiết nhỏ cũng như cả bức tranh lớn, điều chỉ có chúng tôi mới làm được.”

Giữ cho tiêu chuẩn được đồng đều ở mọi văn phòng là một điều quan trọng với Opta. Một đường kiến tạo phải có cùng một ý nghĩa tại London, New York và Montevideo. Số người nghi ngờ các con số thống kê đã không phải là ít, và việc các công ty khác nhau theo dõi các số liệu khác nhau chẳng hề giúp ích. Bên cạnh đó, các công ty cũng liên tục thay đổi những thông số mà họ theo dõi, ví dụ: Opta làm điều đó gần như là hàng năm sau buổi tổng kết cuối năm.

Điều quan trọng nhất là số liệu của một công ty phải đáng tin cậy ở bất kì thời điểm nào và tại bất kì nơi nào. “Một pha phá bóng” – hậu vệ đưa bóng ra khỏi vòng cấm của đội nhà  –  “trước giờ vẫn có một ý nghĩa và sẽ không thay đổi.” Pettitt cho hay.

Bên cạnh việc đưa ra các phân tích sau trận đấu, Opta còn theo dõi các số liệu liên giải đấu, để chắc chắn rằng chúng không chênh lệch quá nhiều – và nếu điều đó xảy ra thì đó là bởi phong cách chơi bóng khác biệt chứ không phải tại lỗi thống kê.

Opta cũng liên tục cập nhật thông số của họ theo những quyết định của “Hội đồng giám định bàn thắng” của giải Ngoại hạng; nhóm này đưa ra quyết định liệu bàn thắng có được tính cho cầu thủ X hay không khi mà cú sút của anh đập người hậu vệ.

Những quyết định phút chót đồng nghĩa với việc số liệu trực tiếp cũng chỉ mang tính tạm thời. Nó là đủ dùng cho các bình luận viên trên truyền hình, những người liên tục nhắn tin hỏi đội truyền thông của Opta trong suốt trận đấu. Tôi từng đi xung quanh để xem cách đội truyền thông làm việc trong trận đấu. Họ ngồi theo dõi sáu màn hình TV, nghe thì có vẻ đủ dùng nhưng thực ra là ít hơn bốn cái so với yêu cầu. Laptop được sử dụng như một phương tiện thay thế.

Trong trận đấu, đội truyền thông phải làm việc rất nhanh chóng. Martin Skrtel của Liverpool ghi một bàn phản lưới ở phút 20. Duncan Alexander, 36 tuổi, người đứng đầu bộ phận nội dung và chăm sóc khách hàng của Opta, yêu cầu các đồng nghiệp “tìm nó” – nói cách khác, kiểm tra xem liệu Skrtel có vừa lập kỉ lục ghi nhiều bàn phản lưới nhất trong một mùa với bốn bàng thắng không. Số liệu được kiểm chức, gửi tới đài Sky và được bình luận viên Jeff Stelling công bố ngay sau chương trình quảng cáo.

Ví dụ về số liệu được xử lý bởi đội truyền thông của Opta 

Một lát sau, Stelling đề cập đến việc Fulham sử dụng 38 cầu thủ ở mùa giải này, một kỉ lục mới nữa. Tôi hỏi liệu có phải số liệu này tới từ Opta và Alexander gật đầu để khẳng định.

Những số liệu này rất hữu ích, song nó không thực sự thay đổi việc các HLV trưởng sắp xếp đội hình ra sân hoặc sơ đồ chiến thuật. Tuy nhiên các nỗ lực của Opta và các công ty trong ngành đã dần dần đưa bóng đá đến với cuộc cách mạng số liệu trong bóng đá. Alexander và Pettitt chỉ ra cho tôi tầm quan trọng lớn dần của các đường kiến tạo. Một thập kỉ trước, Alexander nói,  “nhiều người thậm chí còn chẳng thèm quan tâm tới kiến tạo.”

Những người làm ở Opta công nhận rằng những con số mà họ ghi lại không dành cho tất cả mọi người. “Sẽ luôn luôn có những người hâm mộ nói rằng thông số duy nhất mà họ quan tâm là con số ở góc trên bên trái màn hình – tỉ số,” Alexander nói với tôi. “Chúng tôi cũng không phải là những kẻ cuồng tín. Chúng tôi không khua chiêng múa trống nói rằng mọi người phải xem bóng đá theo cách chúng tôi xem bóng đá.”

BÌNH LUẬN

TÁC GIẢ
Tùng Trần
56 bài viết
“Blue”
Phát bóng lên ^